تاريک و روشن اقتصاد: از ازدواج تا تروريسم

لينک کوتاه اين مقاله :
http://www.niazemarkazi.com/article/pdf/10000091.html

159

تاريک و روشن اقتصاد: از ازدواج تا تروريسم

وبلاگ نويسي از پديده هاي جديد و مهم اجتماعي، سياسي و اقتصادي است که با اتکا به اينترنت ممکن شده است. اينترنت، فن آوري دگرگون سازي با ابعاد گسترده اجتماعي است. «بلاگ بکر-پوسنر» را در دسامبر ۲۰۰۴ در آدرس زير شروع کرديم: http: //becker- posner- blog.com .

اين وبلاگ که به شکل نظرات کارشناسي است، قالب نامتعارفي دارد. ما تنها يکبار در هفته و درباره موضوعي مطلب ارسال مي کنيم که علاقه عمومي چشمگيري به آن ديده شود. مطلب ارسالي متشکل از مقاله اصلي کوتاه نوشته يکي از ما درباره مساله باب روز و به دنبال آن نظر کوتاه تر نفر ديگر است. يکي از ما (بکر) اقتصاددان برنده جايزه نوبل، علاوه بر انتشار مطالب عالمانه درباره طيف گسترده موضوعات اقتصادي شامل آموزش، تبعيض، نيروي کار، خانواده، جرم، اعتياد و مهاجرت، براي سال هاي متمادي يک ستون ماهانه در بيزنس ويک داشت. پوسنر نيز تاليفاتي را به چاپ رسانده است و يک بار مقالاتي مختصر در يک ستون آتلانتيک مانتلي داشت.

در واقع با اينکه علم اقتصاد، بررسي بازارهاي مشخص که کالاها خريداري و فروخته مي شوند در کنار بررسي پديده هاي اقتصادي کلان مثل تورم و بيکاري تصور مي شد، تعريف جديدتر از علم اقتصاد بسيار گسترده تر است: بررسي چگونگي واکنش افراد و سازمان ها به تغيير انگيزه ها، با اين فرض که انتخاب عقلايي اصل هدايت گر اين واکنش ها است. از اين پس، مباحث گوناگون اين کتاب را در قالب طرح بحث توسط يکي از اين اساتيد و پاسخ توسط ديگري در روزنامه دنياي اقتصاد خواهيم داشت.

وبلاگ نويسي از پديده هاي جديد و مهم اجتماعي، سياسي و اقتصادي است که با اتکا به اينترنت ممکن شده است. اينترنت، فن آوري دگرگون سازي با ابعاد گسترده اجتماعي است (تصور کنيد که اينترنت چه بلايي به سر رسانه هاي خبري مرسوم از جمله روزنامه ها مي آورد!). اينترنت، در امکان دسترسي به اطلاعات و نيز برخي اوقات اطلاعات گمراه کننده، انقلابي به وجود آورده است. اطلاعات موجود در اينترنت از منابع زيادي به دست مي آيد. اين نمونه مثالي تازه و شگفت آور از تز فريدريش هايک است که دانايي مورد نياز براي تصميم گيري جامعه، در بين همه مردم پراکنده شده است (البته تاکيد هايک بر فعاليت اقتصادي جامعه بود، اما حکمي کلي داده است) و اينکه چالش اجتماعي، تعبيه سازوکار هايي است تا آن دانايي را تجميع و يک کاسه کند. سازوکاري که هايک در آثار خويش، شبيه نوشته هاي عموم اقتصاددانان، بر آن متمرکز گشته بود مبتني بر نظام قيمت ها (وجود بازار مشخص) است. قيمت هاي بازار اقدام به ثبت و ضبط اطلاعات خريداران و فروشندگان در ارتباط با درجه ارزشمندي و ميزان موجودي کالاها مي کنند؛ بنابراين نهاد بازار يک شيوه تجميع اطلاعات است.

اينترنت مثالي ديگر از سازوکارهاي جايگزين براي تجميع اطلاعات است. جديدترين نمونه، «محيط وبلاگ» مبتني بر اينترنت است. اينترنت امکان يک کاسه کردن لحظه اي (و بنابراين تصحيح، اصلاح و شرح و بسط) انديشه ها و افکار، آمار و ارقام و تصاوير، گزارش ها و کارهاي علمي را که وبلاگ نويسان توليد کرده اند، مي دهد. محيط وبلاگ، با نظام مبتني بر قيمت ها و جبران هاي آشکار پولي متفاوت است؛ زيرا اطلاعاتي که در اين محيط در دسترس قرار مي گيرد معمولا بدون انتظار دريافت مابه ازاي پولي يا ساير پاداش هاي مالي است، اگر چه برخي وبلاگ نويس ها موفق به جذب درآمدهاي آگهي شدند و سايرين (شامل دوستان حاضر) با فروش کتاب سود کسب مي کنند.

با اين حال محيط وبلاگ يک «بازار» تشکيل مي دهد؛ هر چند که در اين بازار، قيمت هاي پرداختي کاربران آشکار نيست (هزينه اصلي براي هر دو طرف وبلاگ نويسان و خوانندگان وبلاگ، زمان صرف شده است)، در اين بازار ده ها ميليون شرکت کننده در تامين و تهيه اطلاعات تعامل دارند. نمونه هاي بسياري از ساير بازارها وجود دارد، از قبيل انجمن هاي اخوت، يا مردان و زنان در جست وجوي شريک زندگي به قصد ازدواج که مستلزم جبران مالي آشکار نيستند. اما محيط وبلاگ جديد است و توسعه آن بدون انقلاب الکترونيکي که خلق اينترنت را ميسر ساخت ناممکن بوده است. جداي از درآمد آگهي (اما وبلاگ ما آگهي درج نمي کند)، پاداش زحمات براي پست هاي ارسالي در محيط وبلاگ نيز غيرمعمول است، چون که پاداش هايي مثل لذت از نوشتن – مثلا در ويکي پديا- يا لذت از ابراز نظر و ابراز وجود و يا لذت از ديدن نام خود در اينترنت را دربرمي گيرد.

حدود يک دهه قبل، نخستين وبلاگ يا بلاگ در آمريکا شروع شد و از آن زمان تاکنون تعداد وبلاگ ها با سرعت زياد افزايش يافته است. هيچ کس تعداد دقيق وبلاگ ها را نمي داند به خصوص که هر روز وبلاگ هاي جديد زيادي در سراسر جهان ظاهر مي شوند. اکثر آنها به صورت يادداشت هاي شخصي روزانه هستند که خوانندگان شان به اعضاي خانواده و دوستان نزديک محدود مي شود. تعداد نسبتا اندکي (اگر چه از نظر مطلق عددي بزرگ هستند) خطاب به دامنه وسيع تري از مخاطبان نوشته مي شوند. اين ها را وبلاگ هاي «شبکه اي» مي ناميم. برخي از آنها عمدتا پيوندهايي به منابع آنلاين مختلف خبري و نظرات (شامل ساير وبلاگ ها) مي دهند؛ سايرين تفسيرها و نظرات هراز گاهي و اغلب روزانه، درباره موضوعات سياسي و ساير موضوعات (از جمله اجتماعي) عرضه مي دارند. اينها وبلاگ هاي «نظرات کارشناسي» هستند.

«بلاگ بکر-پوسنر» را در دسامبر ۲۰۰۴ در آدرس زير شروع کرديم:

http: //becker- posner- blog.com

اين وبلاگ که به شکل نظرات کارشناسي است، قالب نامتعارفي دارد. ما تنها يکبار در هفته و درباره موضوعي مطلب ارسال مي کنيم که علاقه عمومي چشمگيري به آن ديده شود. مطلب ارسالي متشکل از مقاله اصلي کوتاه نوشته يکي از ما درباره مساله باب روز و به دنبال آن نظر کوتاه تر نفر ديگر است. اين قالب بحث، به ما امکان داد تا از اينترنت به عنوان تريبوني براي تحليل هاي تازه، گزنده و داغ مسائل مهم استفاده کنيم. چون ما روزانه وبلاگ نمي نويسيم، به ساير سايت هاي آنلاين پيوند نمي دهيم (به استثناي موارد نادر) و نوشته هاي ما از جنس مقالات مختصر هستند به جاي اينکه يادداشت نويسي هاي غيررسمي به سبک بحث و گفت وگو باشند، وبلاگ ما در خارج از فرهنگ وبلاگ نويسي جريان اصلي به شکلي که تکامل يافته است جاي مي گيرد و دليلي ندارد که بخواهيم جريان اصلي را اين قدر محدود در نظر بگيريم.

يکي از ما (بکر) اقتصاددان برنده جايزه نوبل، علاوه بر انتشار مطالب عالمانه درباره طيف گسترده موضوعات اقتصادي شامل آموزش، تبعيض، نيروي کار، خانواده، جرم، اعتياد و مهاجرت، براي سال هاي متمادي يک ستون ماهانه در بيزنس ويک داشت. پوسنر نيز تاليفاتي را به چاپ رسانده است و يکبار مقالاتي مختصر در يک ستون آتلانتيک مانتلي داشت. ما فکر کرديم وبلاگ سه مزيت نسبت به ستون مجلات دارد.

نخست اينکه خوانندگان را وادار مي کند که نظرات بيشتري بدهند چون فرستادن نظر، آسان تر از نوشتن نامه به سردبيران نشريات است و نيز چون فضايي که روزنامه ها و مجلات مايلند به نامه هاي خوانندگان اختصاص دهند چنان محدود است که تنها تعداد اندکي از نامه ها منتشر مي شوند که خوانندگان را از نوشتن نامه منصرف مي سازد. دوم اينکه، وبلاگ ما خواننده بيشتري نسبت به ستون مجله جذب خواهد کرد، که ناشي از توالي مرتب تر نوشته ها (هفتگي به جاي ماهانه)، قالب وبلاگ در برابر مجله و امکان جداساختن يک ستون از مجله است. (براي مثال کسي که قصد خواندن مطلب بکر را دارد مجبور به مشترک شدن بيزنس ويک نيست تا امکان خواندن آن را پيدا کند.)

پوسنر، قاضي امور فرجام خواهي دولت فدرال آمريکا و نيز نويسنده کتب و مقالاتي در حوزه هاي مختلف از جمله ضدانحصار، مالکيت فکري و ساير حوزه هايي است که علم اقتصاد در زمينه مسائل حقوقي به کار مي رود؛ اما به حوزه هاي باب روز مثل پيگرد قانوني، انتخابات پرمنازعه و مسائل امنيت ملي نيز توجه دارد. قوانين اخلاق قضايي، پوسنر را از اظهارنظر علني درباره فرجام خواهي قريب الوقوع يا شرکت در امور سياسي همچون پشتيباني از نامزدهاي انتخاباتي باز مي دارد؛ بنابراين در اين وبلاگ، مجبوريم به برخي موضوعات که احيانا علاقه طبيعي داريم، نپردازيم.

اين کتاب حاصل پست هاي ارسالي در دو سال و سه ماه وبلاگ ما است (آخرين مطلبي را که در اين کتاب تجديدچاپ شده است، در ۴ مارس ۲۰۰۷ ارسال کرديم) که بيش از ۱۲۵ مقاله و اظهارنظر را در برمي گيرد.

دامنه موضوعات تحت پوشش بسيار گسترده است، از گرم شدن زمين تا ممنوعيت چربي هاي ترنس در شهر نيويورک؛ از کمک خارجي تا دوپينگ کردن ورزش کاران؛ از خصوصي سازي جاده هاي عوارضي تا گرايش فرانسويان به شورش کردن؛ از قماربازي اينترنتي تا تلاش چين براي خريد يک شرکت نفتي آمريکايي؛ از داروهاي خاص تا رانندگي در حين مستي؛ از مبارزه با ايدز در آفريقا تا هزينه جنگ در عراق. آنچه به اين طيف ظاهرا پراکنده و بي هدف از مطالب وبلاگ وحدت مي بخشد، اين است که همگي آنها درباره مسائل روز سياست گذاري اقتصادي هستند، به اين شرط که «علم اقتصاد» با تعريفي وسيع درک شده باشد (ادامه مقدمه را ببينيد). مطالب ما حالت غيررسمي، باب روز، عملي و سياست محور دارند که به موضوعات اقتصادي انتزاعي نپرداخته، ابزار فني علم اقتصاد را به کار نمي گيرند يا هميشه بر بنيان غني از دانش تجربي قرار ندارند. همچنين تحليل هاي ارائه شده، اقتصادي به معناي متداول اين کلمه نيستند؛ ما به خود اجازه داده ايم نظرات مان از عوامل مرتبط سياست گذاري، دامنه وسيعي را در بربگيرد.

مطالب وبلاگ را بدون اعمال تغييرات محتوايي در اين جا آورده ايم؛ اما خطاهاي املايي را تصحيح کرده و تغييراتي اندک در نقطه گذاري و سبک نگارش داده ايم. مطالب وبلاگ را بر اساس موضوعي گروه بندي کرديم که به ترتيب عبارتند از: جمعيت، حقوق مالکيت، دانشگاه ها، انگيزه ها، مشاغل و اشتغال، فجايع طبيعي و محيط زيست، جرم و مجازات و تروريسم و مسائل جهاني. بيشتر اين مطالب در بيش از يک دسته بندي جاي مي گيرند؛ اما هر کدام را در آن دسته اي که بهتر از بقيه توصيف گر آن باشد جاي داديم. ترتيب آمدن مطالب درون هر گروه، عمدتا بر اساس تاريخ نگارش است؛ اما وقتي دو يا چند مطلب به موضوع يکساني پرداخته اند، آنها را با همديگر جمع کرديم.

در انتهاي هر بخش کتاب، «تاملات بعدي» را افزوده ايم که بازتاب دهنده تجديد افکار ما در ارتباط با مطالب وبلاگ است (بخشي از آن در واکنش به نظرات خوانندگان است)، مطالبي که از عمر برخي از آنها در زمان نوشتن اين مقدمه (دسامبر ۲۰۰۸)، چهار سال گذشته است. در اين جا از جاستين اليس، انتوني هنکه، اليسون سيدر و مايکل تورپ به خاطر کمک پژوهشي در مطالب بخش هاي تاملات بعدي و کمک در تصحيح خطاها و جاافتادگي هاي مطالب اوليه سپاسگزاري مي کنيم. گري بکر هم چنين مايل است از همسرش، گيتي بکر به خاطر نظرات بي نهايت ارزشمندش در تهيه پيش نويس مباحث خود تشکر کند.

يکي از جذابيت هاي قالب وبلاگ، در مقايسه با نوشتن سرمقاله يا ستون روزنامه ها و مجلات همان طور که ذکرش رفت، است که مطالب وبلاگ، خوانندگان بيشتري را وادار به پاسخ دادن مي کند و حقيقتا مطالب ما نظرات بسياري را برانگيخت که اغلب بسيار عالمانه بود و ما در فرصت هايي در وبلاگ به آنها پاسخ داديم. محدوديت صفحات کتاب، مانع از انتشار نظرات يا پاسخ هاي ما در اين جا مي شود، اما آنها به صورت آنلاين در دسترس هستند؛ وبلاگ حاوي امکانات خيلي راحت جست وجو است که هر کدام از مطالب ما، همراه با نظرات ارسالي خوانندگان به علاوه هر پاسخي از جانب ما پيدا مي شود.

هر دوي ما مشاغل تمام وقتي داريم و ميزان زماني که مي توانيم به وبلاگ هفتگي اختصاص دهيم، محدود است. بنابراين خوانندگان نبايد انتظار عمق و جامعيت آکادميک داشته باشند. اما اميدواريم آن نقص را با تازگي و داغ بودن موضوع جبران کرده باشيم.

به اين دليل که وبلاگ ما اصول اقتصادي را به شکل انتزاعي بحث نمي کند و در عين حال، اکثر خوانندگان کتاب، اقتصاددانان حرفه اي نيستند، فکر کرديم مناسب است در ادامه مقدمه، برخي از اصول هدايت گر ما در مسائل سياست عمومي مورد تحليل در وبلاگ را شرح دهيم.

نخستين اصل، انتخاب عقلايي است.

البته منظور ما، فرآيند کاملا يا صراحتا منطقي براي سنجيدن مسائل (يا حتي اولويت گذاري آگاهانه گزينه ها) نيست، بلکه به معناي بسيار ساده، انتخاب راه هايي است که با اهداف انتخاب کننده تناسب داشته باشند (با توجه به محدويت هاي اطلاعاتي). اين فرض که مردم انتخاب گراني عقلايي هستند راهنماي مفيد و قدرتمندي براي درک رفتار انساني است. اما راهنماي دقيق و خالي از خطايي نيست. روان شناسان علم شناخت، در سال هاي اخير جنبه هاي معيني از رفتار عقلايي را با قدرت به چالش کشيدند. آن چالش در مطالب ارسالي ما هم بازتاب يافته است.

اهدافي که ما را به راه هاي استفاده شده در انتخاب عقلايي هدايت مي کند ضرورتا اهداف خودخواهانه نيستند؛ رفتار دگرخواهانه و نوع دوستي به خصوص درون خانواده، اما نه فقط محدود به آن هم رايج است. اما مثل فرض عقلانيت، فرض نفع شخصي تقريبا محدود، ارزش تبييني چشمگيري دارد. بيشتر مردم در بيشتر عرصه هاي فعاليت خود کاملا خودخواهانه رفتار مي کنند و ناديده گرفتن اين امر هنگام توجه به طراحي سياست اقتصادي زيانبار است.

مدل موجودات انساني به مثابه انتخاب گران نفع شخصي ، بر نقش انگيزه ها و مشوق ها در رفتار انساني و بنابراين در سياست گذاري تاکيد دارد. در واقع با اينکه علم اقتصاد، بررسي بازارهاي مشخص که کالاها خريداري و فروخته مي شوند در کنار بررسي پديده هاي اقتصادي کلان مثل تورم و بيکاري تصور مي شد، تعريف جديدتر از علم اقتصاد بسيار گسترده تر است: بررسي چگونگي واکنش افراد و سازمان ها به تغيير انگيزه ها، با اين فرض که انتخاب عقلايي اصل هدايت گر اين واکنش ها است. انگيزه ها زماني تغيير مي کنند که فايده ها يا هزينه ها تغيير کنند، مثل زماني که قيمت يک کالا بالا مي رود و متعاقب آن، انگيزه خريد آن کالا پايين مي آيد؛ و بنابراين مثلا افزايش اخير قيمت جهاني نفت به علت تقاضاي بيشتر نفت، انگيزه توليدکنندگان نفت براي افزايش توليد را تقويت کرد در عين حال که اين افزايش قيمت، مصرف نفت را کاهش داده است؛ قيمت بالاتر به نفع عرضه کننده؛ اما به زيان مصرف کننده است، پس واکنش هاي اين دو مخالف هم هستند. به همين قياس، پس از اينکه اطلاعات بيشتري در دسترس مصرف کنندگان قرار گرفت که چربي هاي ترنس اثرات زيانبار بر سلامتي دارد، انگيزه مصرف غذاهاي حاوي چربي هاي ترنس در سال هاي اخير ضعيف شده است.

انگيزه هاي افراد و شرکت ها اغلب تحت تاثير شديد تغيير سياست هاي عمومي و محيط فيزيکي و اجتماعي است، وبلاگ ما بسياري از اين اثرات را مورد توجه قرار مي دهد از اين قبيل که چگونه وضع ماليات بر سرمايه روي سرمايه گذاري تاثير مي گذارد، چگونه افراد به خرابي هاي ناشي از توفان کاترينا واکنش نشان دادند، چگونه ماليات بر آمدوشد خودروهاي لندن بر ميزان آمدوشد خودرو به مرکز لندن تاثير گذاشت و چگونه ماليات بر کربن روي سودآوري ساخت نيروگاه هاي برق هسته اي تاثير خواهد گذاشت.

اصولا همه مسائل سياست عمومي حول اين نکته مي چرخد که چگونه واکنش هاي افراد و سازمان هاي مختلف در قبال تغيير انگيزه ها، نهايتا به واکنش هاي کلي گروه ها تبديل مي شود. براي مثال، افزايش ماليات بر سرمايه، اثرات متفاوتي بر صاحبان مختلف سرمايه مي گذارد؛ اما اقتصاددانان ميزان تاثيرپذيري سرمايه در کل اقتصاد، صنعت يا ساير بخش هاي اقتصادي را بررسي مي کنند به جاي اينکه تاثير ماليات را بر افرادي خاص بررسي کنند. براي درک واکنش هاي گروهي، لازم است تحليلي از چگونگي فعاليت بازارها، چه بازارهاي رسمي از قبيل بازار سهام، يا بازارهاي غيررسمي از قبيل بازار ازدواج را بسط و توسعه دهيم.

واکنش هاي بازار گاهي کاملا متفاوت از واکنش هاي يک فرد نوعي يا سازمان منتخب است. به همين خاطر، اقتصاددانان در کنار تحليل رفتار فردي، تلاش هاي بسيار زيادي صرف روان کاوي بازارها مي کنند که تا حدي روشن مي شود، چرا علايق اقتصاددانان اغلب با علايق روان شناسان تفاوت دارد. روان شناسان نيز مثل اقتصاددانان رفتار فردي را مطالعه مي کنند، اما روان شناسان علاقه کمتري به واکنش هاي کلان ناشي از انگيزه ها و محدوديت ها نشان مي دهند، اگر چه در روان شناسي اجتماعي، توجه ويژه اي به واکنش هاي گروهي به محرک ها مي شود.

هنگام تشريح و معلوم کردن اثرات هزينه ها و فايده ها، بايد دقت شود هزينه ها را با مخارج منحصرا پولي اشتباه نگيريم. از ديدگاه کلي اجتماعي (که متفاوت با ديدگاه خصوصي است) انتقال صرف پول از جيب يک شخص به شخصي ديگر هزينه محسوب نمي شود، زيرا فقط چيدمان ثروت جامعه را به هم مي زند، اگر چه هزينه هايي را به شکل سعي و کوشش و ساير منابع خرج شده در تلاش به منظور تاثيرگذاري بر جابجايي پول از اشخاص ديگر به سمت خود فرد به وجود مي آورد.

مدت زماني که صرف جست وجو براي خريد يک کالا مي گردد قطعا هزينه حساب مي شود، چون که زمان، ارزش استفاده در يک گزينه ديگر را دارد؛ اما اين هزينه به شکل پولي در نيامده است. از نظر اقتصاددان، «قيمت کامل» يک کالاي مصرفي، حاصل جمع قيمت فروش، هزينه جست وجو (عمدتا مدت زماني که صرف جست وجو مي شود) و زماني که صرف مصرف کالا مي شود است. ما در اين وبلاگ دائما سعي مي کنيم تا هزينه يا قيمت کامل فعاليت هاي مختلف را شناسايي و ارزيابي کنيم.

اثرات اقدامات متفاوت روي منافع و هزينه هاي وارده به يک فرد يا سازمان، بستگي جدي به ميزان منافع و هزينه هاي به بارآمده توسط سوژه انتخابي به جاي ساير سوژه ها دارد. اگر شخص شما به امور خيريه کمک مي کنيد، فايده اي عايد خود مي سازيد، در غير اين صورت، اين کار را نمي کرديد. اما فايده دريافتي هر کمک کننده بالقوه، احتمالا بسيار کمتر از حداکثر فايده گيرندگان کمک است؛ در غير اين صورت، ميزان احسان و خيرات، بسيار بيشتر از آنچه که هست مي بود.

به همين ترتيب، کارخانه اي که هوا را آلوده مي کند به سلامت و محيط کاري کارمندان خود آسيب مي رساند و احتمال دارد مجبور به پرداخت دستمزد بالاتر يا مزاياي درماني بيشتر شود. هزينه وارد شده به کارگران تا اين حد را مي توان هزينه به کارخانه دانست. اما اکثر هزينه هاي آلودگي به دوش اشخاص بيرون از کارخانه مي افتد- اشخاصي که هيچ رابطه قراردادي واقعي يا بالقوه با کارخانه ندارند، زيرا هزينه هاي قراردادبستن (در اصطلاح اقتصادي «هزينه هاي معاملاتي») کمرشکن است.

اين هزينه هاي «بيروني»، اثر اندکي بر تصميمات مديران و مالکان معمولا طالب نفع کارخانه در چگونگي هزينه کرد براي کنترل آلودگي دارند. گرم شدن زمين، که تا حد زيادي ناشي از انتشار دي اکسيد کربن در جو زمين به دليل فعاليت بشر است، تصوير روشني از منافع و هزينه هاي بيروني است. هزينه هايي که نيروگاه برق براي کاهش انتشار دي اکسيد کربن خود متحمل مي شود، منافع را عمدتا نصيب سايرين مي سازد؛ معادل همين مساله، هزينه هايي که چنين آلودگي هايي تحميل مي کنند، عمدتا بر دوش سايرين و نه آلوده کننده مي افتد.

هزينه را بايد از «رانت» جدا کرد و رانت هم مفهوم اقتصادي ديگري است که در سراسر وبلاگ تکرار مي شود. رانت (که نبايد با اجاره بها اشتباه گرفته شود)، خيلي ساده، ميزان عايدي بيش از جبران هزينه تحمل شده (هزينه فرصت) است. مثال کلاسيک آن زمين حاصل خيز کشاورزي است. اگر تقاضا براي يک محصول کشاورزي، از ظرفيت عرضه به بازار حاصل خيزترين زمين زراعي بيشتر باشد، زمين غيرحاصل خيز (زميني که کار روي آن پرهزينه تر است) وارد چرخه توليد خواهد شد. قيمت بازار بايد هزينه توليد در زمين غيرحاصل خيز را جبران کند و بنابراين در بازار رقابتي، قيمت محصول برابر با هزينه توليد آخرين واحد محصول تقاضا شده (هزينه نهايي) در زمين غيرحاصل خيز خواهد بود. آن هزينه و به تبع آن، قيمت بازار از هزينه توليد حاصل خيزترين زمين کشاورزي بالاتر خواهد بود و بنابراين مالکان زمين هاي کشاورزي حاصل خيزتر، قيمتي بيش از هزينه هاي متحمل شده به دست خواهند آورد که به اين تفاوت قيمت با هزينه ها، رانت مي گوييم.

مثالي ديگر از رانت، درآمدهاي بسيار کلاني است که نصيب بازيگران و هنرمندان پرطرفدار مي شود–اين هنرمندان جايگزين کاملي ندارند (دقيقا شبيه زمين حاصل خيز کشاورزي که زمين نامرغوب نمي تواند جانشين کامل آن محسوب شود) و بنابراين آنها قدرت تعيين قيمتي براي خدمات خود دارند که از هزينه ارائه خدمات شان بسيار بيشتر است. اين در ضمن، نکته مهمي را نشان مي دهد که «هزينه» از ديد اقتصاددانان، «هزينه فرصت» است (پيش از اين در بحث هزينه هاي جست وجوي مصرف کننده اشاره شد).

يک هنرمند محبوب معمولا رانت کلاني به جيب مي زند، چون شغل جايگزين براي وي، امکان پول سازي به مراتب کمتري دارد: احيانا بهترين شغل ديگر براي يک خواننده موسيقي پاپ، پيشخدمتي در رستوران خواهد بود که فقط کسري از درآمد دريافتي به عنوان خواننده را دريافت مي کند. اين درآمد جايگزين که وي با اشتغال به خواننده بودن از دست مي دهد، هزينه فرصت شغل خوانندگي وي حساب مي شود (جداي از هزينه هاي دخيل در شغل خوانندگي از قبيل هزينه آموزش، حق الزحمه موسسه و هزينه لباس). تفاوت بين آنچه وي در شغل خوانندگي به دست مي آورد و درآمد بسيار کمتري که او به عنوان پيشخدمت رستوران دريافت خواهد کرد رانت اقتصادي وي محسوب مي شود.

«رانت جويي» با اينکه به رانت ها ربط پيدا مي کند، اما شکل رفتاري متمايزي است. رانت جويي متضمن دنبال کسب ثروت رفتن، عمدتا از طريق انتقال ثروت از ديگران به سمت خود است از قبيل گرفتن يارانه ها و ساير امتيازات دولتي، يا برخي اوقات از طريق گمانه زني (سفته بازي) در بازارهاي مالي. رانت جويي در رديف ميل و کشش هاي طبيعي انساني است، اما زيان اجتماعي نيز به بار مي آورد. چشم داشت براي به دست آوردن چنين منافعي، موجب صرف هزينه در تلاش جهت کسب آنها خواهد شد و از لحاظ اجتماعي عملي زيانبار است اگر اين هزينه ها ارزشي خلق نکنند بلکه صرفا رانت جو را قادر به انتقال ثروت از ديگران به سمت خويش سازند. يک مثال، «مسابقه حق اختراع» است.

حق انحصاري اختراع، منبع بالقوه ايجاد رانت است، چون درآمد ايجادشده از محل حق اختراع، از هزينه اختراع و هزينه توليد محصول داراي مجوز حق اختراع تجاوز مي کند چون حق اختراع جلوي رقابتي را مي گيرد که اين رقابت، عايدات صاحب حق اختراع را بيش از هزينه توليد از بين مي برد. شرکت در مسابقه اي براي اينکه در يک حق اختراع اول شويد، با شتاب بخشيدن به توليد اختراع، ارزش اجتماعي به جامعه عطا مي کند، اما اگر اين شتاب بسيار کند باشد، ارزش اجتماعي اضافي احيانا بسيار کمتر از صرف هزينه هايي خواهد بود که بنگاه هاي رقابت کننده براي اينکه اول شوند متحمل مي گردند.

حکمراني نهادي، نقش مهمي در تحليل سياست هاي اقتصادي ايفا مي کند. انواع نهادهاي اصلي عبارتند از: بازار، دولت و سازمان هاي غيرانتفاعي از قبيل بيشتر دانشگاه هاي آمريکا و (ساير) بنيادهاي خيريه. بازار (خريد و فروش) ويژگي مهمي دارد که رفاه اجتماعي معمولا با رفتار خودخواهانه ترويج و تقويت مي شود.

دليل اصلي اين است که دو فرد خودخواه با هم تجارت نمي کنند، مگر اينکه هر دو انتظار داشته باشند تجارت وضع شان را بهتر سازد؛ بنابراين، تجارت رفاه را افزايش مي دهد به جز زماني که آثار منفي (بيروني) مهمي در هر جايي از اقتصاد به جا بگذارد، مثل زماني که توليدکننده کالاي مورد مبادله آلودگي را به وجود مي آورد. بازار ويژگي مهم ديگري دارد که مورد تاکيد فريدريش هايک بود و پيش تر اشاره کرديم: بازار اطلاعات را تجميع مي کند (اگر چه همان طور که بحران مالي جاري نشان مي دهد هميشه با کارآيي عمل نمي کند)، چون اطلاعات درباره عرضه و تقاضا به نحوي فشرده و مختصر در قيمت ها ثبت و ضبط مي شود.

سازمان ها از داشتن چنين ويژگي محروم هستند و غيبت آن باعث به وجود آمدن «هزينه هاي کارگزاري» مي شود: هزينه هاي ناشي از تلاش يک رييس (از قبيل مديران شرکت) به مهارکردن کارگزاران (زيردستان) خود تا در جهت منافع رييس و نه منافع شخصي خود عمل کنند. هزينه هاي کارگزاري خصوصا در سازمان هاي نابازار از قبيل موسسات دولتي و سازمان هاي غيرانتفاعي که متمايز از بنگاه هاي تجاري هستند شديد است، زيرا در اين نهادهاي نابازار، فقط علائم بازاري ضعيفي از عدم وفاداري يا عملکرد ضعيف کارگزاران داريم يا محدوديت هايي در اقدام مطابق اين علايم وجود دارد. ارائه اصول اقتصادي به صورت انتزاعي، کاري که در اين مقدمه انجام داديم، شايد بي ربط با مسايل عملي جامعه به نظر رسد، اما اميدواريم کاربرد اين اصول در جهان واقع که در تک تک مطالب نوشته شده وبلاگ خواهيد خواند آن تصور را از ذهن شما بزدايد.

منابع :
----------------------
www.aftab.ir

روزنامه دنیای اقتصاد ( www.donya-e-eqtesad.com )


----------------------

کلمات کليدي :
----------------------
تروریسم-تاریک و روشن- علم اقتصاد-تورم و بیکاری-ازدواج-سیاست گذاری-جمعیت-حقوق مالکیت
----------------------

نام ثبت کننده مقاله : parvaz2006

اين مقاله 1537 بار مطالعه شده است

از تاريخ 3 آبان 1389 تعداد 1865012 مقاله از اين وبسايت به صورت فايل PDF دانلود شده است

تذکر :
در صورتی که این مقاله از دیدگاه شما کامل نیست میتوانید جهت ارتقاء وبسایت مقاله های مرتبط را بصورت رایگان درج نمایید.

URL